Ngành lúa gạo của Việt Nam, cùng các quốc gia trong khu vực Đông Á - Châu Á, đang đối mặt với thách thức lớn trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, với cam kết mạnh mẽ và các nỗ lực bền vững, Việt Nam đang đóng góp tích cực vào cuộc chiến chống biến đổi khí hậu, đồng thời thúc đẩy chuyển đổi nông nghiệp theo hướng phát triển bền vững.
Khu vực Đông Á - Châu Á (EAP) đã đạt nhiều tiến bộ về phát triển kinh tế, nhưng chuyển đổi nông nghiệp vẫn còn chậm. Ngành nông nghiệp hiện chiếm khoảng 14% GDP và 35% lực lượng lao động trong khu vực, với tỉ lệ nông dân lớn, đặc biệt tại các quốc gia như Lào, nơi nông nghiệp chiếm tới 70% lực lượng lao động.
Trong đó, lúa gạo đóng vai trò quan trọng đối với hơn 690 triệu người Đông Nam Á, chiếm phần lớn diện tích canh tác tại Việt Nam (60%) và Campuchia (75%). Tuy nhiên, sản xuất lúa gạo cũng là nguồn phát thải khí nhà kính (GHG) lớn, do phương pháp canh tác ngập nước liên tục. Khoảng 40% nguồn nước ngọt toàn cầu được sử dụng cho trồng lúa, và canh tác lúa chiếm 16% lượng phát thải methane từ nông nghiệp.
Theo báo cáo của World Bank, khu vực EAP hiện đóng góp tới 29% tổng lượng phát thải GHG toàn cầu từ hệ thống nông nghiệp - thực phẩm, trong đó, sản xuất lúa gạo chiếm phần lớn lượng phát thải methane (CH₄). Đông Nam Á đứng đầu thế giới về cường độ phát thải methane từ trồng lúa, với các quốc gia như Trung Quốc, Indonesia, Thái Lan, Philippines, Việt Nam và Myanmar là những nước có mức phát thải cao nhất.
Để giảm phát thải, Ngân hàng Thế giới triển khai chương trình "Chuyển đổi Nông nghiệp Thấp Methane ở Đông Á" (LOMAT) tập trung vào cải thiện kỹ thuật canh tác, tưới tiêu thích ứng với biến đổi khí hậu, và củng cố chính sách và thể chế. LOMAT sẽ tạo ra một khung hợp tác giúp các quốc gia trong khu vực giảm phát thải khí nhà kính, đặc biệt từ sản xuất lúa gạo.
Tháng trước tại Cần Thơ, Việt Nam cùng các quốc gia Campuchia, Indonesia, Lào và Philippines đã triển khai dự án CABIN, nhằm nâng cao năng lực sản xuất lúa giảm phát thải. Dự án kéo dài từ 2024 đến 2028, được hỗ trợ bởi Quỹ Hợp tác và Phát triển Quốc tế Đài Loan (Taiwan ICDF), với mục tiêu đào tạo nông dân về canh tác lúa ít phát thải và quản lý rơm rạ, giúp giảm thiểu việc đốt rơm.
Tại Thái Lan, Bộ Thương mại Thái Lan cũng kêu gọi áp dụng công nghệ tiên tiến trong sản xuất lúa gạo để giảm phát thải carbon. Ngành nông nghiệp Thái Lan đóng góp 15,23% lượng khí thải GHG, trong đó trồng lúa chiếm tới 50,58%. Dự án Thai Rice NAMA hỗ trợ giảm phát thải trong ngành lúa gạo nước này.
Cam kết và nỗ lực của Việt Nam
Việt Nam, một trong những quốc gia sản xuất lúa gạo lớn nhất thế giới, cũng là một trong những nước có phát thải khí nhà kính từ nông nghiệp cao nhất khu vực. Phần lớn khí methane phát sinh từ các ruộng lúa ngập nước tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), nơi sản xuất 50% lúa gạo và 90% gạo xuất khẩu của Việt Nam.
Trước thách thức này, Việt Nam đã cam kết mạnh mẽ giảm phát thải khí nhà kính. Tại COP27, Việt Nam đã cập nhật Đóng góp do Quốc gia tự quyết định (NDC) với mục tiêu giảm phát thải 15,8% không điều kiện và 27,7% có điều kiện vào năm 2030. Để đạt mục tiêu này, Việt Nam cần huy động 16 tỷ USD, tập trung vào ngành nông nghiệp.
Một dự án quan trọng là sáng kiến "Một triệu hecta lúa gạo chất lượng cao và ít phát thải ở Đồng bằng sông Cửu Long" (1M Ha Project), nhằm cải thiện hệ thống canh tác và giảm phát thải khí nhà kính. Dự án được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt vào tháng 11 năm 2023, với mục tiêu đến năm 2030, phát triển 1 triệu ha lúa ít phát thải carbon, đem lại doanh thu 2.500 tỷ đồng mỗi năm từ tín chỉ carbon.
Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam cũng đặt mục tiêu trồng 180.000 ha lúa phát thải thấp vào năm 2025, với 820.000 ha vào năm 2030. Mô hình này sẽ giúp giảm chi phí sản xuất, nâng cao lợi nhuận và phát triển thị trường tín chỉ carbon. Ngân hàng Thế giới đã cam kết mua tín chỉ carbon với giá 10 USD/tấn CO2.
Các mô hình thí điểm tại ĐBSCL đã cho thấy kết quả tích cực, giúp giảm chi phí sản xuất, phát thải và tăng năng suất lúa. Tuy nhiên, Việt Nam vẫn đối mặt với các thách thức như quy mô canh tác nhỏ và thiếu liên kết giữa nông dân và doanh nghiệp.
Bộ Nông nghiệp đang phối hợp với các chuyên gia xây dựng khung pháp lý cho thị trường tín chỉ carbon, đồng thời tìm kiếm các nguồn tài chính hỗ trợ từ các tổ chức quốc tế như Quỹ Tài chính Carbon Chuyển đổi (TCAF) và Quỹ Khí hậu Xanh (GCF).
Bên cạnh đó, Việt Nam cũng đang thử nghiệm các biện pháp canh tác bền vững như tưới khô - ướt luân phiên (AWD), giúp giảm 48% lượng methane, tái sử dụng rơm rạ làm phân bón hữu cơ và áp dụng kỹ thuật gieo sạ trực tiếp, giảm 84% khí thải. Các sáng kiến này không chỉ giúp giảm phát thải mà còn nâng cao đời sống nông dân và bảo vệ môi trường.
Tại Đồng bằng sông Cửu Long, các nông hộ đang chuyển sang mô hình canh tác bền vững, sử dụng giống lúa chất lượng cao và các phương pháp canh tác ít phát thải. Những nỗ lực này không chỉ giúp Việt Nam đạt mục tiêu phát thải ròng bằng không vào năm 2050, mà còn góp phần cải thiện thu nhập và an ninh lương thực cho quốc gia.
Ngành lúa gạo của Việt Nam, cùng các quốc gia trong khu vực Đông Á - Châu Á, đang đối mặt với thách thức lớn trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, với cam kết mạnh mẽ và các nỗ lực bền vững, Việt Nam đang đóng góp tích cực vào cuộc chiến chống biến đổi khí hậu, đồng thời thúc đẩy chuyển đổi nông nghiệp theo hướng phát triển bền vững./.
Nguồn: Cổng thông tin ASEAN VN
Chia sẻ bài viết qua mạng xã hội:
<p>Thời gian: 12/2025</p> <p>Đơn vị thực hiện: Cục Hải quan</p>
