Phát triển nghề cá bền vững ở ASEAN - Kinh nghiệm “đổi màu thẻ” của các nước trong khu vực

Là một trong những thị trường tiêu thụ thủy sản lớn nhất thế giới, Liên minh châu Âu (EU) đang áp dụng các biện pháp mạnh tay nhằm ngăn chặn các sản phẩm có nguồn gốc từ hoạt động khai thác hải sản bất hợp pháp, không khai báo và không theo quy định (IUU) thông qua hình thức phạt “thẻ vàng” hoặc “thẻ đỏ” đối với các nước xuất khẩu.

Để giảm thiểu thiệt hại cho ngành ngư nghiệp trong nước và hướng tới phát triển bền vững, các nước xuất khẩu, trong đó có nhiều quốc gia thành viên Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), đã phải nỗ lực điều chỉnh chính sách nhằm nhanh chóng “đổi màu thẻ”.

Quy định khắt khe của EU

Từ năm 2008, Ủy ban châu Âu (EC) đã ban hành một đạo luật được cho là nghiêm ngặt nhất trên thế giới chống khai thác IUU, quy định các nước thứ ba (không thuộc EU) xuất khẩu thủy hải sản sang EU hoặc cho tàu thuyền mượn cờ phải đáp ứng các tiêu chuẩn về quản lý nghề cá. Đây được xem là một quy định “thay đổi cuộc chơi”, bởi nếu không đáp ứng được, các quốc gia có thể bị cảnh cáo “thẻ”, đồng nghĩa bị cấm xuất khẩu hải sản sang EU.

Tính đến tháng 5/2022, EC đã áp cảnh báo “thẻ vàng” và phạt “thẻ đỏ” với 27 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó có Việt Nam.

Kinh nghiệm “đổi màu thẻ” của các quốc gia ASEAN

Khi bị EC áp “thẻ vàng” hoặc phạt “thẻ đỏ”, các nước xuất khẩu sẽ bị thiệt hại rất lớn. Vì vậy, họ đều nỗ lực giải quyết vấn đề này. Ở khu vực Đông Nam Á, nhiều nước đã thành công “đổi màu” thẻ từ vàng sang xanh sau thời gian rất ngắn. Philippines và Thái Lan là những ví dụ điển hình.

Sau khi bị áp “thẻ vàng” vào tháng 6/2014, Philippines đã nhanh chóng sửa đổi hệ thống khung pháp lý, với trọng tâm là Luật Thủy sản, nâng mức xử phạt đối với hành vi vi phạm, cải tổ bộ máy quản lý nghề cá, tập trung vào tăng biên chế và ngân sách cho cơ quan thực thi pháp luật, kiểm soát các hoạt động khai thác trên biển, đồng thời tập trung vào truy xuất nguồn gốc.

Bên cạnh đó, Philippines cũng nâng cao trách nhiệm quốc tế trong chống khai thác IUU khi phê chuẩn Hiệp định nghề cá Liên Hợp Quốc (UNFSA) và xem xét phê chuẩn Hiệp định về Biện pháp quốc gia có cảng (PSMA).

Với những thay đổi toàn diện, đến tháng 4/2015, Philippines được EU gỡ “thẻ vàng”. Không dừng lại ở đó, nước này hiện vẫn tiếp tục những nỗ lực bền bỉ để duy trì vị thế quốc gia có nghề cá bền vững và thân thiện với môi trường.

Đối với Thái Lan, ngay trong vòng 7 tháng kể từ khi nhận “thẻ vàng”, xứ Chùa Vàng đã ban hành Pháp lệnh Hoàng gia về Thủy sản B.E. 2558, một trong những luật thủy sản mạnh mẽ nhất trên thế giới. Hơn thế nữa, Thái Lan đã phát triển MCS, tích cực hợp tác quốc tế và tham gia các tổ chức quản lý nghề cá khu vực.

Những biện pháp phòng, chống khai thác IUU hiệu quả đã giúp Thái Lan thành công gỡ “thẻ vàng” vào năm 2019. Đây cũng là tiền đề để nước Đông Nam Á khởi xướng chính sách quốc gia “Thái Lan không IUU.” 

Đối với Indonesia, nước xếp thứ sáu trong số 152 quốc gia về mức độ dễ bị tổn thương do đánh bắt IUU, biện pháp trấn áp IUU đang mang lại lợi ích cho nghề cá của nước này. Học giả Veeramalla Anjaiah, nghiên cứu viên cao cấp của Trung tâm nghiên cứu Đông Nam Á (CSEAS) nhấn mạnh hoạt động đánh bắt cá của nước ngoài tại Indonesia đã giảm hơn 90% và tổng sản lượng đánh bắt giảm 25% kể từ năm 2014, khi chính phủ cấm tàu cá nước ngoài vào vùng biển của mình, cùng với các hạn chế khác. Indonesia cũng sử dụng công nghệ như Hệ thống nhận dạng tự động (AIS) và Hệ thống giám sát tàu (VMS).

Ông Beni Sukadis, chuyên gia, điều phối viên của Viện Nghiên cứu Quốc phòng và Chiến lược Indonesia (Lesperssi), nêu rõ Jakarta có các đạo luật yêu cầu giấy phép đánh bắt, báo cáo sản lượng đánh bắt và tuân thủ các hoạt động đánh bắt bền vững; chỉ định các lĩnh vực cấm đầu tư nước ngoài để bảo vệ nguồn tài nguyên biển địa phương; quy định về MCS đối với nghề cá, bao gồm các hệ thống giám sát tàu và theo dõi vệ tinh các tàu cá. Indonesia đã thực hiện các biện pháp nghiêm ngặt đối với tàu cá nước ngoài đánh cắp cá ở vùng biển của mình, như bắt giữ tàu thuyền, ngư dân vi phạm và xử lý tại tòa án, phá hủy tàu thuyền nước ngoài bị bắt giữ.

Tại Malaysia, hoạt động đánh bắt trái phép tràn lan gây thiệt hại từ 3-6 tỷ ringgit (637 triệu USD) mỗi năm với khoảng 980 tấn hải sản, chủ yếu là do ngư dân nước ngoài. Để khắc phục tình trạng này, các cơ quan chức năng Malaysia đã tập trung hơn vào việc thực hiện MCS; ngư dân được khuyến khích sử dụng các thiết bị liên lạc và dẫn đường phù hợp, hỗ trợ họ trong hoạt động đánh bắt và ngăn chặn việc vô tình xâm phạm lãnh hải của các quốc gia khác. Cùng với đó, Malaysia xử lý nghiêm hành vi đánh bắt trái phép của tàu cá nước ngoài.

Kinh nghiệm từ nhiều quốc gia đổi “màu thẻ” và ngăn chặn IUU thành công cho thấy việc thực thi pháp luật nghiêm minh, xây dựng quy định mới, cải thiện hệ thống giám sát, quản lý, thanh tra và truy xuất nguồn gốc, cũng như nâng cao nhận thức cộng đồng, phát triển khai thác bền vững, cùng hợp tác quốc tế là những yếu tố quan trọng để được xóa “thẻ vàng”.

Hơn nữa, không chỉ giành lại "thẻ xanh", những biện pháp này sẽ là động lực cho sự thay đổi hướng tới phát triển nghề cá bền vững và có trách nhiệm, đảm bảo khai thác hợp lý nguồn lợi thủy sản, bảo vệ môi trường biển và đáp ứng nhu cầu thực phẩm trong tương lai./.

Nguồn: Cổng thông tin điện tử ASEAN